Manastir Kastaljan
Ispod kosmajske šume osamnaest vekova leže slojevi istorije: prvo je tu bio rimski castrum (utvrđenje) iz II-III veka po kojem je manastir i dobio ime - Kastaljan, kao i latinsko castellum. Vekovima kasnije, u XIV veku tokom vladavine kralja Dragutina, Srbi su na tim rimskim temeljima podigli pravoslavni manastir posvećen Svetom Đorđu. Despot Stefan Lazarević ga je u XV veku obnovio i dodao kupolu, što ovo mesto čini delom „kruga manastira despota Stefana" zajedno sa Pavlovcem i Tresijama. Tokom turskih ratova krajem XVII veka manastir je razrušen i potom zaboravljen - prekrila ga je šuma i naselio se sećanju, pa i to bledo.
Tek 1963. godine, prilikom prvih radova zaštitne službe, otkriveno je da pod zemljom Kosmaja postoji ceo monaški kompleks. Tokom arheoloških iskopavanja od 1969. do 1971. godine, otkopani su ostaci crkve dimenzija 12,5 x 6 metara sa polukružnom apsidom i pravougaonim pripatom, velika trpezarija dimenzija 18 x 5,5 metara sa kuhinjom, i konaci. U trpezariji je nađena kamena trpeza sa urezanim jelenima i fragmenti fresaka koji svedoče o nekadašnjoj umetničkoj snazi manastira. Najstariji nalaz - kameni nadgrobni spomenik iz 1332. godine - potvrdio je vekove kontinuiteta. Nažalost, taj kamen je u međuvremenu uklonjen.
Danas su Kastaljan ostaci u tihoj ruševini, pod gustom šumom Kosmaja, što ga čini možda i najautentičnijim duhovnim mestom planine - bez krova nad glavom, bez crkvene službe, samo zidovi koji svedoče o jednoj davnoj zajednici i prirodi koja polako preuzima ono što je čovek napustio. Posvećenje je Sveti Đorđe, slava Đurđevdan (6. maj). Iguman manastira je jeromonah Jeftimije iz manastira Jošanica.
Kastaljan se nalazi u selu Nemenikuće (opština Sopot), na severoistočnoj padini Kosmaja, oko 35 km od Beograda. Pristup je asfaltnim putem do određene tačke, a zatim oko 700 metara makadamskog puta u dobrom stanju - dostupno autom, biciklom ili pešice. Idealna kombinacija je sa obilaskom Pavlovca, Tresija, vidikovca na Belom Kamenu i Spomenika kosmajskom partizanskom odredu - klasičan dnevni klaster „Kosmaj na dlanu".
