Kosmaj - spomenik kosmajskom partizanskom odredu
Spomenik kosmajskom partizanskom odredu - „Iskra slobode" - jedan je od najpoznatijih jugoslovenskih modernističkih spomenika i prepoznatljiv simbol Šumadije. Nalazi se na vrhu Mali vis (576 m), na planini Kosmaj, oko 50 km južno od Beograda.
Spomenik su projektovali vajar Vojin Stojić i arhitekta Gradimir Medaković, a otvoren je 3. jula 1971. Sastoji se od pet armiranobetonskih krakova visine 30 metara, raspoređenih na kružnom postolju prečnika 18 metara koje simbolizuje večnu vatru. Pet krakova predstavljaju slobodarski ustanički duh. Posvećen je palim borcima Kosmajskog partizanskog odreda koji je dejstvovao na ovom terenu u Narodnooslobodilačkoj borbi 1941-1944. Na ploči je navedeno 5.820 palih boraca, od kojih je 16 proglašeno narodnim herojima.
Spomenik je u javnom prostoru, bez naplate i bez radnog vremena - dostupan u svako doba. Pored monumentalne arhitektonske vrednosti, sa platoa se pruža pogled na Šumadiju i okolne kosmajske vrhove.
**Kako stići:**
- **Autom** - asfaltni put iz pravca Sopot/Nemenikuće ili Mladenovac/Koraćica; parking blizu samog spomenika.
- **Pešačka staza preko Kosmaja** - deo mreže od ~50 km markiranih staza (PSK Greben + GO Mladenovac, 2023); spomenik je prirodna polovina kružnih ruta preko Beli Kamen - Mali vis - manastir Tresije.
U sklopu posete preporučuje se kombinacija sa Vidikovcem Beli Kamen (drveni toranj, ~15-20 min hoda), Kosturnicom neznanog Kosmajskog junaka 1914 i manastirima Tresije, Pavlovac ili Kasteljan.
